اگر مدیر یک کارگزاری یا سبدگردانی هستید، احتمالاً این پرسش را شنیدهاید: «دنیا با هوش مصنوعی در بازار سرمایه چه میکند و ناظرها چه قاعدهای گذاشتهاند؟» پاسخ ساده نیست. هیچ قانون واحد جهانی وجود ندارد. هر کشور از مسیر خودش میرود و بعضی ناظرها هنوز در حال تصمیمگیریاند.
این وضعیت برای شما فرصت هم دارد. با نگاه به تجربه دیگران میتوانید ببینید ناظرها واقعاً نگران چه چیزیاند و پروژه هوش مصنوعی خود را از امروز با همان معیارها بسازید. این مقاله تصویر کوتاهی از آمریکا، اروپا، نهادهای بینالمللی و چند نمونه دیگر میدهد. تاریخها و عددها فقط از منابعی آمدهاند که در متن لینک شدهاند.
آمریکا: از پیشنهاد قاعده تا عقبنشینی
کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) در سال ۲۰۲۳ پیشنهادی منتشر کرد درباره تعارض منافع هنگام استفاده کارگزاران و مشاوران سرمایهگذاری از «تحلیل پیشبینیکننده داده». به گزارش خدمات پژوهشی کنگره آمریکا (CRS)، این پیشنهاد در ژوئن ۲۰۲۵ همراه با چند پیشنهاد دیگر پس گرفته شد. همان گزارش میگوید SEC هنوز اعلام نکرده که آیا در آینده دوباره به این موضوع قاعدهگذاری میکند یا نه.
معنی آن این نیست که ناظر آمریکایی بیتفاوت است. طبق همان گزارش، SEC در مه ۲۰۲۵ میزگردی درباره هوش مصنوعی برگزار کرد و در اوت ۲۰۲۵ گروه ویژهای برای نوآوری ساخت. مهمتر از همه، این نهاد چند پرونده علیه شرکتهایی باز کرده که درباره استفاده خود از هوش مصنوعی به سرمایهگذاران اطلاعات گمراهکننده دادهاند. به این رفتار «AI washing» میگویند.
درس عملی برای شما
حتی بدون قانون ویژه هوش مصنوعی، قوانین عمومی درباره صداقت تبلیغات و حفاظت از سرمایهگذار کار میکنند. اگر در بروشور یا سایت خود مینویسید «سبدگردانی با هوش مصنوعی»، باید بتوانید توضیح دهید هوش مصنوعی دقیقاً کجا و چگونه به کار میرود.
اروپا: قانون جامع و زمانبندی در حال تغییر
اتحادیه اروپا مسیر دیگری رفته است. قانون هوش مصنوعی اتحادیه (EU AI Act) سامانهها را بر اساس سطح ریسک دستهبندی میکند. بر اساس تحلیلهای حقوقی منتشرشده، سامانههایی که درباره اعتبارسنجی و دسترسی افراد به وام تصمیم میگیرند در دسته پرخطر قرار میگیرند.
درباره زمان اجرا باید محتاط باشید. تاریخ اولیه اجرای تعهدات پرخطر ۲ اوت ۲۰۲۶ بود. گزارشهای حقوقی میگویند در ۷ مه ۲۰۲۶ پارلمان و شورای اروپا درباره بستهای به نام «دیجیتال اُمنیبوس» به توافق مقدماتی رسیدند که این تعهدات را برای دستهای از سامانهها تا ۲ دسامبر ۲۰۲۷ عقب میاندازد. وضعیت تصویب نهایی را باید جداگانه بررسی کنید. برای تصمیم مهم، متن رسمی منتشرشده در نشریه رسمی اتحادیه را بخوانید.
چرا برای نهاد ایرانی مهم است؟
قانون اروپا بر شما اعمال نمیشود، اما منطق آن آموزنده است: هر چه تصمیم سامانه بر زندگی مالی افراد اثر بیشتری دارد، شفافیت، مستندسازی و نظارت انسانی بیشتری لازم است. این منطق را میتوانید در طراحی داخلی خود به کار ببرید.
نهادهای بینالمللی: ریسکها را نام میبرند
چند نهاد جهانی هنوز قاعده الزامآور نمینویسند، اما فهرست ریسکها را روشن کردهاند.
هیئت ثبات مالی (FSB)
هیئت ثبات مالی در گزارش نوامبر ۲۰۲۴ خود چند آسیبپذیری را نام برد:
- وابستگی به چند ارائهدهنده بیرونی و تمرکز خدمات در دست تعداد کمی شرکت
- همبستگی بازار، یعنی رفتار همزمان چند سامانه مشابه
- ریسک سایبری
- ریسک مدل، کیفیت داده و ضعف حاکمیت
- سوءاستفاده از هوش مصنوعی مولد برای تقلب و اطلاعات نادرست
توصیه این نهاد هم روشن است: شکاف دادهها برای پایش پر شود، کفایت چارچوبهای فعلی بررسی شود و توان نظارتی تقویت شود.
سازمان بینالمللی کمیسیونهای بورس (IOSCO)
IOSCO در مارس ۲۰۲۵ گزارش مشورتیای با عنوان «هوش مصنوعی در بازارهای سرمایه؛ موارد استفاده، ریسکها و چالشها» منتشر کرد. بر اساس خلاصههای منتشرشده، ریسکهای پرتکرار شامل استفاده مخرب، مشکل مدل و داده، تمرکز و وابستگی به شخص ثالث و ضعف مسئولیتپذیری و نظارت انسانی بودند. این گزارش پیشنهاد نهایی نبود و مرحله بعد، تدوین ابزار و توصیههای بیشتر اعلام شد.
صندوق بینالمللی پول (IMF)
IMF هم در دسامبر ۲۰۲۵ یادداشتی با عنوان ملاحظات نظارتی درباره استفاده شتابان از هوش مصنوعی در بازارهای اوراق بهادار منتشر کرده است. برای جزئیات باید به خود سند مراجعه کنید.
نمونهای از اسرائیل
به گزارش Finextra، نهاد ناظر به یک چتبات اجازه داد پیشنهادهای مربوط به سهام بدهد. اجازه در چارچوب مشخص بود، نه آزاد.
این نمونه یک الگو نشان میدهند: ناظرها یا اجازه مشروط میدهند یا روی امنیت و پاسخگویی تمرکز میکنند؛ هر دو راه برای شما قابل یادگیری است. تقریباً هیچ ناظری مسئولیت را از نهاد مالی برنمیدارد.
ایران: ضوابط داخلی را از منبع رسمی بخوانید
سازمان بورس و اوراق بهادار ضوابطی برای استفاده از هوش مصنوعی در بازار سرمایه ابلاغ کرده است. در اینجا هیچ بندی از آن را نقل نمیکنیم تا خطایی در برداشت پیش نیاید. جزئیات را در مقاله دوم این مجموعه، که به ضوابط سازمان بورس میپردازد، و در متن رسمی سازمان دنبال کنید.
اگر پیشتر درباره نظارت ناظر بر سکوهای تأمین مالی جمعی خواندهاید، همین منطق را اینجا هم میبینید. نقش نهاد ناظر در آن حوزه را در مقاله نقش فرابورس در نظارت بر سکوهای کرادفاندینگ مرور کردهایم.
پنج اصل مشترک که میتوانید از امروز اجرا کنید
با وجود تفاوتها، منابع بالا چند نگرانی مشترک دارند. اگر نهاد شما این پنج اصل را رعایت کند، برای هر مقررات آینده آمادهتر است.
- فهرست سامانههای هوش مصنوعی را بنویسید: هر سامانه برای چه کاری است و چه کسی مالک آن است
- داده را طبقهبندی کنید و تعیین کنید چه دادهای هرگز از زیرساخت شما بیرون نرود
- برای هر مدل، آزمون و پایش مستمر بگذارید تا ریسک مدل دیده شود
- وابستگی به یک ارائهدهنده را بسنجید و راه خروج داشته باشید
- ادعای تبلیغاتی درباره هوش مصنوعی را با واقعیت محصول تطبیق دهید
سؤالات متداول
آیا یک قانون جهانی برای هوش مصنوعی در بازار سرمایه وجود دارد؟
خیر. هر کشور و هر ناظر چارچوب خود را دارد و نهادهای بینالمللی فعلاً بیشتر ریسکها را توصیف میکنند و توصیه میدهند.
قانون هوش مصنوعی اروپا برای نهاد ایرانی الزامآور است؟
مستقیم نه. اما اگر با مشتری یا شریک اروپایی کار میکنید، باید با حقوقدان خود بررسی کنید که آیا شامل شما میشود.
آیا عقبنشینی SEC یعنی آمریکا آزاد گذاشته است؟
نه. طبق گزارش CRS، یک پیشنهاد قاعده پس گرفته شد، اما پروندههای مربوط به ادعای گمراهکننده درباره هوش مصنوعی ادامه دارند.
چطور بدانیم تاریخها هنوز معتبرند؟
قوانین در این حوزه سریع تغییر میکنند. پیش از هر تصمیم، متن رسمی و آخرین نسخه را از منبع ناظر بخوانید.
جمعبندی
تجربه جهانی یک پیام ساده دارد: هوش مصنوعی در بازار سرمایه ممنوع نیست، اما بیپاسخگویی هم پذیرفته نیست. نهادی که از امروز ثبت، آزمون، کنترل داده و شفافیت را جدی بگیرد، با هر قاعده تازه سریعتر سازگار میشود.
سپهر نوآوران رایکا (SNRTech) هوش مصنوعی و عاملهای هوشمند را در محصولات نرمافزاری خود به کار میبرد و با تیم ثابت و گزارشهای منظم کار میکند. اگر میخواهید پروژه هوش مصنوعی نهاد مالیتان از ابتدا با این اصول طراحی شود، با ما گفتوگو کنید.




دیدگاه خود را بنویسید